αθέατη Θεσσαλονίκη

Πάντα με γοήτευαν αυτά που οι άλλοι προσπερνούν. Ζώντας στη Θεσσαλονίκη τα τελευταία 18 χρόνια, άρχισα σιγά σιγά να ανακαλύπτω πτυχές της που είναι άγνωστες στους περισσότερους, ακόμα και στους ντόπιους. Οι άγνωστες αυτές ιστορίες της πόλης με οδήγησαν στη δημιουργία μιας σειράς εικόνων, όπου παρουσιάζω με τον δικό μου τρόπο, αυτές τις κρυφές όψεις.

Επέλεξα εννέα σημεία της Θεσσαλονίκης και της ευρύτερης περιοχής, που είναι γνωστά σε όλους αλλά ταυτόχρονα είναι εντελώς άγνωστα. Στις εικόνες που δημιούργησα αναδεικνύω το κάθε μέρος δημιουργώντας διαφορετικές ιστορίες μέσα σε κάθε ένα, χρησιμοποιώντας στοιχεία σουρεαλισμού.

Πρωταγωνιστής είναι ο ίδιος ο τόπος, με την ανθρώπινη παρουσία να λειτουργεί συμπληρωματικά.
Κάθε εικόνα συνοδεύεται από ένα σύντομο κείμενο με στοιχεία για την ιστορία κάθε τόπου. Έτσι έρχεται στην επιφάνεια η «αθέατη Θεσσαλονίκη» και περιμένει να τη γνωρίσετε.

Συνοικία των εξοχών

Αυτή είναι η βίλα Σαλέμ. Βρίσκεται στην περιοχή που ήταν γνωστή ως συνοικία των εξοχών”,,, έξω από τα τείχη της πόλης (σημερινή Βασιλίσσης Όλγας). Μέχρι τα μέσα του 19ου αι., υπήρχαν εκεί μόνο κάποια μικρά σπίτια και χωράφια, εξ’ ου και το όνομα της περιοχής. Μέχρι το τέλος του 19ου αι. οι πλούσιοι Έλληνες, Τούρκοι και Εβραίοι έμποροι άρχισαν να εγκαθίστανται εκεί και να χτίζουν τις μεγαλοπρεπείς επαύλεις τους.  Κατά τον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο, πολλά από τα σπίτια επιτάχθηκαν από τον στρατό και μετά τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο όλη περιοχή είχε χάσει πια την αίγλη της και αφέθηκε στη φθορά μέχρι τη δεκαετία του 60, οπότε οι περισσότερες από τις υπέροχες αυτές επαύλεις κατεδαφίστηκαν για να χτιστούν άσχημες πολυκατοικίες. Κάποιες όμως κατάφεραν να σωθούν και μερικές είχαν την τύχη να αναστηλωθούν και να ξαναβρούν τη χαμένη τους ομορφιά. Άλλες όμως αντιμετωπίζουν ακόμη την εγκατάλειψη και τη φθορά.

Η Βίλα Σαλέμ αγοράστηκε το 1878 από τον Εβραίο έμπορο Τζερμπογά, ο οποίος μετά από δέκα χρόνια την πούλησε σε μια Ελβετίδα ονόματι Anna Evelman. Το 1894 πουλήθηκε εκ νέου στον Εβραίο δικηγόρο Εμμανουήλ Ραφαήλ Σαλέμ και από το 1915 στέγασε το ιταλικό προξενείο. Μετά το σεισμό του 1978 το ιταλικό προξενείο μεταφέρθηκε σε άλλο κτίριο (που χτίστηκε στη θέση μιας άλλης έπαυλης) και η βίλα εγκαταλείφθηκε. Έγιναν κάποιες εργασίες το 1984, αλλά από τότε αυτό το όμορφο κτίριο έμεινε να καταρρέει. Σήμερα ανήκει στην ιταλική κυβέρνηση.

Κήποι του πασά: ο θρόνος

Ακριβώς πίσω από το νοσοκομείο του Αγίου Δημητρίου, υπάρχει ένα καταπράσινο πάρκο, άγνωστο στους περισσότερους. Το πάρκο έχει ονομαστεί “κήποι του πασά”, πιθανώς επειδή εκεί ήταν το ησυχαστήριο του Σεϊφουλάχ πασά, αν και δεν υπάρχουν ιστορικά στοιχεία που να υποστηρίζουν κάτι τέτοιο. Οι κήποι χρονολογούνται από το 1904 και καλύπτουν μια έκταση 1000 τ.μ. Μέσα βρίσκονται τα απομεινάρια κάποιων κατασκευών που θεωρούνται δείγματα της λεγόμενης φανταστικής αρχιτεκτονικής. Πρόκειται για το αρχιτεκτονικό στυλ που είναι γνωστό από τα έργα του Γκαουντί στη Βαρκελώνη. Είναι όλα μικρά σε μέγεθος, με δρομάκια και κλίμακες σε διαφορετικά επίπεδα.  Δεν υπάρχει καμιά καταγραφή για το ποιοι ήταν οι δημιουργοί των κτισμάτων και για ποιον ακριβώς λόγο τα δημιούργησαν. Τα μυστηριώδη σχήματα και οι παραστάσεις που υπάρχουν, το τούνελ που δεν οδηγεί πουθενά, οδήγησαν κάποιους να πιστεύουν ότι ήταν τόπος συνάντησης για τους οθωμανούς μασώνους. Άλλοι λένε ότι εδώ τελείωναν οι κατακόμβες της Θεσσαλονίκης. Σύμφωνα με άλλο μύθο, όλες οι πέτρες που χρησιμοποιήθηκαν για το χτίσιμο των μνημείων, ήταν χτυπημένες από κεραυνό. Το γεγονός ότι οι κήποι είναι κοντά σε παλιά και νεότερα νεκροταφεία, εξηγεί πολλές από τις ιστορίες που μπορεί να ακούσει κανείς. Το μέρος θεωρείται ενεργειακό σημείο και κάποιοι πιστεύουν ότι είναι κέντρο γεωμαγνητικής ενέργειας. Κατά τη διάρκεια του χρόνου τα μνημεία υπέστησαν πολλές ζημιές με αποτέλεσμα η αρχική τους μορφή να έχει χαθεί. Μετά το 1922, όταν πολλοί πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία εγκαταστάθηκαν εδώ, πέτρες και τούβλα από τα κτίσματα πάρθηκαν και χρησιμοποιήθηκαν ως οικοδομικά υλικά.

προβλήτα “ο φάρος”

Κατά την τουρκοκρατία η περιοχή αυτή ανήκε σε έναν Τούρκο μπέη. Μετά τη μικρασιατική καταστροφή εγκαταστάθηκαν εδώ πρόσφυγες. Λόγω του ότι προέρχονταν από διαφορετικά μέρη όμως, δε συμφωνούσαν για την ονομασία της περιοχής κι έτσι μετά από κλήρωση αποφασίστηκε το όνομα “Περαία”. Στην περιοχή δεσπόζει η μεγάλη παραλία, που στο παρελθόν αποτελούσε πόλο έλξης ειδικά τους καλοκαιρινούς μήνες. Ο κόσμος ερχόταν εδώ από τη Θεσσαλονίκη με καραβάκι για να κάνει το μπάνιο του στη θάλασσα. Σήμερα δεν είναι πια τόσο δημοφιλής, παραμένει όμως ένα πανέμορφο παραθαλάσσιο μέρος, που αξίζει μια επίσκεψη.

στρατόπεδο Παύλου Μελά

Στα τέλη του 19ου αιώνα και ενώ ακόμα η Θεσσαλονίκη τελεί υπό Οθωμανική κυριαρχία, κατασκευάζονται στην πόλη μεγάλοι στρατώνες σε ελεύθερους χώρους εκτός των τειχών. Ένας από τους στρατώνες αυτούς είναι και ο στρατώνας ιππικού στην περιοχή του Στρατοπέδου Παύλου Μελά, κατασκευασμένος μεταξύ των ετών 1890 και 1905. Τα 49 στρέμματα, μέσα στα οποία εκτείνονταν το στρατόπεδο προέκυψαν από αγορά την οποία έκανε το τουρκικό δημόσιο. Το 1912, πήρε το όνομα του μακεδονομάχου Παύλου Μελά, ενώ το 1931 ξεκίνησαν εργασίες επέκτασης για την δημιουργία πεδίου ασκήσεων του πυροβολικού. Το παλαιότερο τμήμα του στρατοπέδου έχει κηρυχθεί το 2003 ως «ιστορικός τόπος» διότι όπως αναφέρει η απόφαση “είναι ο πυρήνας του αρχικού στρατοπέδου που χρονολογείται στα τελευταία χρόνια της Τουρκοκρατίας και είναι ένα από τα πρώτα δείγματα οργανωμένου στρατοπέδου σε έδαφος ελληνικό. Επίσης, αποτελεί χώρο ιστορικών γεγονότων της νεώτερης ελληνικής ιστορίας, στον οποίο περιέχονται αξιόλογα κτίρια μεταγενέστερα του 1830″. Κατά την περίοδο της γερμανικής κατοχής υπήρξε έδρα της γερμανικής διοίκησης και τόπος εκτελέσεων . Κάθε φορά που πραγματοποιούταν κάποια εξέγερση ή κάποιο χτύπημα από αντιστασιακές οργανώσεις, οι Γερμανοί για αντίποινα, διάλεγαν κρατούμενους μέσα από το ναζιστικό στρατόπεδο και τους εκτελούσαν στην «τούμπα», ένα φυσικό ύψωμα που υπήρχε στην απέναντι πλευρά του στρατοπέδου…. Το στρατόπεδο έπαψε να χρησιμοποιείται πριν κάποια χρόνια και έκτοτε μένει ερειπωμένο. Το στρατόπεδο Παύλου Μελά αποδόθηκε μόλις πριν από λίγο καιρό στο Δήμο Παύλου Μελά και στους πολίτες του. Τα κτίρια του στρατοπέδου είναι θέμα χρόνου να βρουν νέες χρήσεις καθώς το αίτημα των πολιτών για τη δημιουργία μητροπολιτικού πάρκου στην έκταση του στρατοπέδου είναι επιτακτικό.

βυζαντινοί νερόμυλοι

Το αρχαιολογικό πάρκο των βυζαντινών νερόμυλων βρίσκεται στην Πολίχνη. Στο παρελθόν ο κόσμος επισκεπτόταν και έκανε εκδρομές στην περιοχή λόγω της απαράμιλλης ομορφιάς της (νερά, δέντρα, χλωρίδα και πανίδα στα καλύτερά τους). Σήμερα σώζονται πέντε νερόμυλοι και ένας ληνός (πατητήρι) και έχουν ανακηρυχθεί “μνημεία βυζαντινών και μεταβυζαντινών χρόνων”. Οι νερόμυλοι αποτελούν μέρος ενός υδρομυλικού συστήματος δώδεκα νερόμυλων που αναπτύχθηκε στα βυζαντινά χρόνια κατά μήκος του ρέματος, το οποίο πήγαζε από το Χορτιάτη και κατέληγε στο Θερμαϊκό κόλπο.  Το 1996, ο δήμος Πολίχνης άρχισε τις προσπάθειες ανάπλασης της περιοχής, που είχε επιβαρυνθεί με την πάροδο των χρόνων από μπάζα, απορρίμματα και από καταπατήσεις της δημοτικής γης, ώστε να μετατραπεί σε ένα περιαστικό πάρκο με αρχαιολογικό και πολιτιστικό χαρακτήρα, επισκέψιμο από όλους τους Θεσσαλονικείς. Μελέτη που ανέθεσε – χρηματοδότησε ο Δήμος και εκπόνησε το εργαστήριο Συστηματικής Βοτανικής και Φυτογεωγραφίας του τμ. Βιολογίας του Α.Π.Θ. εντόπισε στη ρεματιά και το μυλοτόπι βιότοπο – καταφύγιο για σπάνια είδη, με καταγεγραμμένα 194 διαφορετικά αυτοφυή φυτά.

νεκροταφείο τραίνων

Το νεκροταφείο τραίνων του ΟΣΕ βρίσκεται στη Νέα Ιωνία Θεσσαλονίκης, εδώ και τουλάχιστον 30 χρόνια. Μέσα σε μια έκταση 1500 στρεμμάτων, στέκουν  εγκαταλελειμμένα  χιλιάδες βαγόνια και ντιζελάμαξες, σαν ακίνητα φαντάσματα. Από το ύψος των διυλιστηρίων έως τη γέφυρα του Γαλλικού ποταμού, πάνω σε 10 ανενεργές σιδηροδρομικές γραμμές που δίνουν την εντύπωση ότι εκτείνονται προς το άπειρο, ρημάζουν ντιζελάμαξες, μηχανές έλξης και τουλάχιστον 1.000 βαγόνια – φαντάσματα. Θεωρείται το μεγαλύτερο νεκροταφείο τραίνων στην Ελλάδα  και πιθανολογείται (καθώς δεν υπάρχει σαφή εικόνα για το τροχαίο υλικό) πως έχουν αφεθεί εκεί παροπλισμένα βαγόνια του ΟΣΕ ακόμα και από το 1960-70. Μέχρι και σήμερα εκεί κατευθύνονται για να «ταφούν» όσα οχήματα του οργανισμού ολοκληρώνουν τον κύκλο ζωής τους. Λέγεται ότι εκεί, υπάρχουν μέχρι σήμερα βαγόνια του 1895 της JSC– JonctionSalonique-Constantinople που έκανε τη γραμμή Θεσσαλονίκη-Κωνσταντινούπολη, ακόμη και οχήματα – λάφυρα των Γερμανών από τα χρόνια της κατοχής. Δυστυχώς κανείς δεν έδειξε το παραμικρό ενδιαφέρον για να αναδειχθεί με κάποιο τρόπο όλος αυτός ο ιστορικός πλούτος. Αντιθέτως τα τραίνα έμειναν επί χρόνια αφύλαχτα και όσα δε σάπισαν από τα χρόνια ή δεν πνίγηκαν από τη βλάστηση, καταστράφηκαν κομμάτι-κομμάτι προκειμένου να πωληθούν παράνομα ως σκραπ. Πρόσφατα ο ΟΣΕ ανακοίνωσε πως πρόκειται να προχωρήσει σε εκποίηση όλων των παροπλισμένων συρμών, όχι μόνο αυτών που βρίσκονται εδώ αλλά σε όλη την Ελλάδα. Τα τραίνα όμως παραμένουν ακόμα εκεί που αφέθηκαν κάποτε, στο έλεος του χρόνου, της φύσης και των ανθρώπων. 

λίμνη Κορώνεια

Η λίμνη Κορώνεια (ή Λίμνη Λαγκαδά) βρίσκεται λίγα χιλιόμετρα ανατολικά από τη Θεσσαλονίκη και τα τελευταία χρόνια αντιμετώπισε έντονα προβλήματα αποξήρανσης. Πριν αρχίσει να έχει σοβαρές απώλειες υδάτων ήταν η 5η μεγαλύτερη λίμνη της Ελλάδας σε έκταση. Η περιοχή της Κορώνειας -όπως και της γειτονικής Βόλβης- έχει χαρακτηριστεί υγρότοπος διεθνούς σημασίας (Συνθήκη Ramsar), ζώνη ειδικής προστασίας για τη διαβίωση άγριων πουλιών, τη διατήρηση φυσικών οικοτόπων καθώς και της άγριας χλωρίδας και πανίδας, αλλά και καταφύγιο άγριας ζωής. 

Πρόκειται για έναν πανέμορφο υδροβιότοπο, τον οποίο στράγγιξαν χιλιάδες παράνομες γεωτρήσεις χωρικών και μόλυναν ανεπανόρθωτα γειτονικά εργοστάσια, που μετέτρεψαν τα νερά σε τοξική λάσπη. Μετά τη δεκαετία του ΄80, η στάθμη του νερού άρχισε σταδιακά να υποχωρεί. Εκατομμύρια ευρώ ξοδεύτηκαν σε ελληνικά και κοινοτικά προγράμματα για τη διάσωση της λίμνης, τα περισσότερα ωστόσο κατέληξαν σε ένα βαρέλι δίχως πάτο. 

Το καλοκαίρι του 2007, 30.000 πουλιά πέθαναν και το 2008 η λίμνη αποξηράνθηκε. Για μεγάλο χρονικό διάστημα κανένα αποδημητικό πουλί δεν ερχόταν στην λίμνη, προτιμώντας την λίμνη Βόλβη, όπου όμως τροφή δεν επαρκούσε. Το 2014 τόσο κατά την φθινοπωρινή και χειμερινή περίοδο, όσο και κατά την διάρκεια της άνοιξης, λόγω των έντονων χιονοπτώσεων και βροχοπτώσεων, η στάθμη στη λίμνη Κορώνεια έφτασε τα 2 μέτρα σε ορισμένα σημεία, ενώ νερό υπάρχει πλέον και σε σημεία που δεν υπήρχε καθόλου.Έπειτα από διάστημα περίπου 10 ετών η περιοχή της λίμνης φιλοξένησε αρκετές χιλιάδες άγριων πτηνών. 

Ζέιτενλικ

Το Ζέιτενλικ, που σημαίνει “ελαιώνας” στην τουρκική γλώσσα, βρίσκεται στην οδό Λαγκαδά περίπου ενάμιση χιλιόμετρο βόρεια της πλατείας Βαρδαρίου. Αποτελεί τη μεγαλύτερη στρατιωτική νεκρόπολη της Ελλάδας από την εποχή του τέλους του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου. Εδώ έχουν ταφεί πάνω από είκοσι χιλιάδες στρατιώτες από τις συμμαχικές δυνάμεις, Γάλλοι, Άγγλοι, Σέρβοι, Ιταλοί, Ρώσοι, αλλά και κάποιοι Βούλγαροι αιχμάλωτοι πολέμου, που έχασαν τη ζωή τους στις μάχες που έγιναν στην ευρύτερη περιοχή της Θεσσαλονίκης περίπου ανάμεσα στο 1914 και στο 1919. Ο μοναδικός τάφος που ξεχωρίζει από όλους τους υπόλοιπους βρίσκεται στον αγγλικό τομέα και δεν ανήκει σε άντρα, αλλά στη μοναδική γυναίκα που βρίσκεται θαμμένη εδώ. Πρόκειται για την βρετανίδα Katherine Harley, η οποία ήταν νοσοκόμα του Scottish Women’s Hospitals (SWH) και είχε υπηρετήσει στη Γαλλία προτού έρθει στην Ελλάδα να παρέχει τις υπηρεσίες της στο μέτωπο της Μακεδονίας. Στα τέλη του 1915 ίδρυσε ένα νοσοκομείο σε μια παλιά καπναποθήκη στη Γευγελή και αργότερα μια μηχανοκίνητη μονάδα μεταφοράς τραυματιών από το μέτωπο στα νοσοκομεία του SWH. Μετά το κλείσιμο της μονάδας, μαζί με τις κόρες της εγκαταστάθηκε στην πόλη Monastir (σήμερα Bitola) η οποία μόλις είχε απελευθερωθεί, όπου ανέλαβε να βοηθήσει τους κατοίκους. τις 7 Μαρτίου του 1917, η Katherine Harley βρισκόταν με την κόρη της στο σπίτι τους όταν μια οβίδα έσκασε στο δρόμο και ένα θραύσμα τη βρήκε στο κεφάλι. Αν και τη στιγμή του θανάτου της ήταν πολίτης, η σωρός της μεταφέρθηκε στο Ζέιτενλικ με μεγάλες τιμές, παρουσία του πρίγκηπα Γεωργίου της Σερβίας και του διοικητή των βρετανικών δυνάμεων στρατηγού Milne. Στον τάφο της υπάρχει η επιγραφή

«Αντί για λουλούδια η ευγνωμοσύνη των Σέρβων θα ανθίζει για να θυμίζει τις πράξεις αγάπης αυτής της γυναίκας. Το όνομά σας θα μείνει αθάνατο από γενιά σε γενιά».

άλσος Δελασάλ

Πολλά χρόνια πριν τις βίλες της συνοικίας των εξοχών, υπήρξε μια άλλη περιοχή της Θεσσαλονίκης που φημιζόταν για τις πολυτελείς επαύλεις των εύπορων κατοίκων της, με τους πλούσιους κήπους τους. Ήταν το λεγόμενο Urendjick που στην τουρκική γλώσσα σημαίνει “μικρός παράδεισος”, το σημερινό Ρετζίκι ή Πεύκα. Ήδη από τον 17ο και κυρίως κατά τον 18ο αιώνα, είχε δημιουργηθεί στο Ρετζίκι μία παροικία από Ευρωπαίους πρόξενους και εμπόρους της Θεσσαλονίκης, που είχαν εκεί τις εξοχικές τους κατοικίες. Ανάμεσά τους, η οικογένεια Abbott, που είχε αποκτήσει εκτάσεις στην περιοχή, μέχρι που αυτή ερημώθηκε την εποχή των Ναπολεόντειων πολέμων όταν οι Ευρωπαίοι άποικοί της την εγκατέλειψαν. Ο πιο γνωστός γόνος της οικογένειας ήταν ο Djeck Abbott, μία από τις συναρπαστικότερες προσωπικότητες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και ανάμεσα στους τρεις πλουσιότερους κατοίκους της Θεσσαλονίκης. Το 1825 ο Τζέκη Άμποτ επέστρεψε στο Ρετζίκι, στην ιδιοκτησία του παππού του Barthelemy και μετέτρεψε και πάλι την περιοχή αυτή σε ένα μαγευτικό θέρετρο, κάνοντας εργασίες που κόστισαν 1.000.000 τούρκικες λίρες. 

Η πιο σημαντική μέρα για τον Τζέκη Άμποτ στο Ρετζίκι ήταν η επίσκεψη του Σουλτάνου Αμπντούλ Μετζίτ το 1858. Λέγεται ότι ο Τζέκη αγόρασε όλα τα χαλιά της Θεσσαλονίκης και κάλυψε τον δρόμο κατά μήκος της διαδρομής σε μια απόσταση 7 χιλιομέτρων. Η ιστορία λέει ότι προσκλήθηκε όλη η Θεσσαλονίκη στο Ρετζίκι.  

«Ο Σουλτάνος έφθασε στην είσοδο (στο σημείο που βρίσκεται σήμερα η είσοδος του Δημοτικού Δελασάλ). Ακούμπησε το δεξί πόδι στο σκαλοπάτι της άμαξας. Ο ουρανός όμως ήταν συννεφιασμένος. Μια εκτυφλωτική αστραπή συνοδευόμενη από φοβερή βροντή ….. (σιωπή!…). Τα φαινόμενα αυτά θεωρήθηκαν κακοί οιωνοί για τον Σουλτάνο, ο οποίος αμέσως τοποθέτησε και πάλι το δεξί του πόδι κοντά στο αριστερό και αρνήθηκε να κατέβει!!!»

Ο Άμποτ παρακάλεσε τον Σουλτάνο να δεχθεί τουλάχιστον έναν καφέ κι άναψε ένα επίχρυσο μαγκάλι με χαρτονομίσματα. Ο Σουλτάνος ρώτησε «αν ο καφές είναι νοστιμότερος όταν βράζει με χαρτονομίσματα ή με κάρβουνα» και απάλλαξε τον Άμποτ από φόρους. Στη συνέχεια έφυγε, χωρίς ποτέ να πατήσει το πόδι του στο κτήμα.

Μία μεγάλη πυρκαγιά στον Φραγκομαχαλά και στο λιμάνι της Θεσσαλονίκης το 1856 κατάστρεψε σημαντικό μέρος της περιουσίας του Άμποτ. Και αυτή η καταστροφή ήταν η αιτία να πουλήσει το κτήμα του στο Ρετζίκι. Έτσι, το κτήμα άλλαξε διάφορα χέρια μέχρι που αγοράστηκε το 1902 από τους  Fréres de la Congrégation de Saint Jean-Baptiste De la Salle που ήδη είχαν εγκατασταθεί στην Θεσσαλονίκη από το 1888 και λειτουργούσαν Γαλλικό σχολείο. Το 1968 το Κολλέγιο Δελασάλ μεταφέρθηκε στη νέα σχολική μονάδα στο Ρετζίκι. Από τα 56 στρέμματα που κατείχαν οι Freres, τα 30 πέρασαν, τη δεκαετία του ‘90 στην δημοτική κοινότητα Πεύκων.